Mantelzorgwoning bouwen: regels, vergunningen en mogelijkheden
Een mantelzorgwoning kan een goede oplossing zijn wanneer ouders, kinderen of andere naasten dichtbij elkaar willen wonen en zorg willen geven of ontvangen. Maar welke regels gelden voor een mantelzorgwoning? Moet er sprake zijn van een familieband? Mag een mantelzorgwoning maximaal 100 m² groot zijn? Is een vergunning nodig? En moet een zorgwoning voldoen aan het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) en de energie-eisen?
Sinds de invoering van de Omgevingswet zijn de regels rond mantelzorgwoningen veranderd. Daarnaast werkt het Rijk aan nieuwe landelijke regels voor mantelzorg- en familiewoningen.
Op deze pagina leggen we de belangrijkste uitgangspunten uit.
Wat is een mantelzorgwoning?
In het dagelijks taalgebruik is een mantelzorgwoning een zelfstandige woonruimte in, aan of bij een bestaande woning. Door dichtbij elkaar te wonen, wordt het eenvoudiger om mantelzorg te verlenen.
Een mantelzorgwoning kan bijvoorbeeld worden gerealiseerd door:
• een bestaand bijgebouw geschikt te maken voor bewoning;
• een bestaande woning uit te breiden;
• een nieuwe woning in de tuin te bouwen;
• een prefab of modulaire woning op het erf te plaatsen;
• of een tijdelijke en eventueel verplaatsbare woning te plaatsen.
• een bestaande woning uit te breiden;
• een nieuwe woning in de tuin te bouwen;
• een prefab of modulaire woning op het erf te plaatsen;
• of een tijdelijke en eventueel verplaatsbare woning te plaatsen.
Onder de Omgevingswet bestaat juridisch niet één afzonderlijk type bouwwerk dat simpelweg "mantelzorgwoning" heet. De manier waarop de woning wordt gebouwd, gebruikt en planologisch wordt toegestaan, bepaalt welke regels van toepassing zijn.
Wanneer is sprake van mantelzorg?
Mantelzorg is intensieve zorg of ondersteuning die niet beroepsmatig wordt verleend en die voortkomt uit een bestaande sociale relatie.
De zorg moet verder gaan dan de gebruikelijke hulp die mensen normaal gesproken aan elkaar geven.
Wanneer er twijfel bestaat of daadwerkelijk sprake is van mantelzorg, kan de zorgbehoefte in bepaalde situaties aantoonbaar moeten worden gemaakt.
Moet er sprake zijn van een familie- of bloedband?
Nee. Voor een mantelzorgwoning geldt onder de huidige landelijke regeling niet als algemene voorwaarde dat mantelzorger en zorgontvanger familie van elkaar moeten zijn.
Het gaat om een bestaande sociale relatie.
Dat kan uiteraard de relatie tussen ouder en kind zijn, maar mantelzorg kan ook worden verleend door bijvoorbeeld een ander familielid, vriend of andere naaste.
De begrippen familie- en bloedband worden momenteel regelmatig genoemd omdat het Rijk werkt aan nieuwe regels voor zogenaamde familiewoningen.
Is een pré-mantelzorgwoning hetzelfde als een mantelzorgwoning?
Nee.
Een mantelzorgwoning is gekoppeld aan een bestaande mantelzorgsituatie.
Bij een pré-mantelzorgwoning gaan mensen alvast dichtbij hun kinderen of andere naasten wonen met het oog op een mogelijke toekomstige zorgbehoefte.
Onder de huidige regelgeving kan een pré-mantelzorgwoning niet zonder meer gebruikmaken van dezelfde mogelijkheden als huisvesting in verband met bestaande mantelzorg. De mogelijkheden verschillen daarom momenteel per locatie en gemeente.
De aangekondigde landelijke regeling voor familiewoningen kan dit vanaf 2027 veranderen.
Nieuwe landelijke regels voor mantelzorg- en familiewoningen
Het Rijk wil het eenvoudiger maken om op het eigen erf een mantelzorg- of familiewoning te realiseren.
Hiervoor wordt gewerkt aan landelijke regelgeving waardoor mantelzorg- en familiewoningen onder voorwaarden vergunningvrij op het eigen achtererf kunnen worden gerealiseerd.
De nieuwe regels zijn opgenomen in het Besluit versterking regie volkshuisvesting. De verwachte datum van inwerkingtreding is 1 januari 2027.
Deze datum is bij het schrijven van dit artikel nog een verwachte ingangsdatum. Totdat de nieuwe regelgeving daadwerkelijk in werking is getreden, moeten concrete plannen worden beoordeeld aan de hand van de op dat moment geldende regels.
Wat is een familiewoning?
De toekomstige regeling maakt onderscheid tussen mantelzorgwoningen en familiewoningen.
Bij een mantelzorgwoning staat de zorgrelatie centraal.
Een familiewoning is juist bedoeld om familieleden op hetzelfde erf te laten wonen zonder dat eerst sprake hoeft te zijn van een bestaande mantelzorgsituatie.
Volgens de aangekondigde landelijke regeling gaat het om familieleden in de eerste graad. Daarbij gaat het niet alleen om biologische ouders en kinderen, maar bijvoorbeeld ook om adoptieouders en adoptiekinderen. Ook bepaalde pleegrelaties vallen onder de aangekondigde regeling.
Dit kan bijvoorbeeld interessant zijn voor ouders die alvast dichtbij hun kinderen willen gaan wonen voordat daadwerkelijk mantelzorg noodzakelijk wordt.
Vergunning en regelgeving voor een mantelzorgwoning
Welke regels gelden momenteel?
Onder de Omgevingswet moet bij een mantelzorgwoning naar verschillende soorten regelgeving worden gekeken.
Belangrijk zijn onder andere:
• het gemeentelijke omgevingsplan;
• de regels voor het bouwen en gebruiken van een bijbehorend bouwwerk;
• de technische bouwregels uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl);
• de bestaande bebouwing op het perceel;
• de positie en afmetingen van de nieuwe woning;
• en de daadwerkelijke mantelzorgsituatie.
• de regels voor het bouwen en gebruiken van een bijbehorend bouwwerk;
• de technische bouwregels uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl);
• de bestaande bebouwing op het perceel;
• de positie en afmetingen van de nieuwe woning;
• en de daadwerkelijke mantelzorgsituatie.
Gemeenten beschikken sinds de invoering van de Omgevingswet over een tijdelijk omgevingsplan waarin onder andere regels uit de zogenaamde bruidsschat zijn opgenomen.
Gemeenten kunnen deze regels wijzigen wanneer zij hun eigen nieuwe omgevingsplan vaststellen.
Daarom moet voor een concreet project altijd het actuele omgevingsplan van de betreffende gemeente worden gecontroleerd.
Is een mantelzorgwoning vergunningvrij?
Dat kan, maar een mantelzorgwoning is niet automatisch in iedere situatie vergunningvrij.
Onder voorwaarden kan een bestaand bouwwerk voor mantelzorg worden gebruikt of kan een bijbehorend bouwwerk zonder omgevingsvergunning worden gebouwd en voor mantelzorg worden gebruikt.
Of dit mogelijk is, hangt onder andere af van de ligging op het erf, de bestaande bebouwing, de afmetingen en de regels van het gemeentelijke omgevingsplan.
Voor een vrijstaande mantelzorgwoning tot 5 meter hoog geldt bovendien in veel situaties een uitzondering op de vergunningplicht voor de technische bouwactiviteit, wanneer niet op een verdieping wordt gewoond en er geen nieuw hoofdgebouw ontstaat.
Vergunningvrij betekent echter niet regelvrij.
Ook een vergunningvrij gebouwde mantelzorgwoning moet aan de toepasselijke bouwregels voldoen.
Wat gebeurt er wanneer de mantelzorg stopt?]
Onder de huidige regeling is huisvesting in verband met mantelzorg in veel situaties gekoppeld aan het bestaan van de mantelzorgsituatie.
Wanneer de mantelzorg eindigt, kan daarom niet automatisch worden aangenomen dat de mantelzorgwoning vervolgens als reguliere tweede woning mag worden gebruikt.
Afhankelijk van de situatie kan het bijvoorbeeld noodzakelijk zijn dat:
• het gebouw weer als bijgebouw wordt gebruikt;
• de bewoning wordt beëindigd;
• of een tijdelijke/verplaatsbare mantelzorgwoning wordt verwijderd.
• de bewoning wordt beëindigd;
• of een tijdelijke/verplaatsbare mantelzorgwoning wordt verwijderd.
Wie de woning ook na beëindiging van de mantelzorg als zelfstandige woning wil blijven gebruiken, moet daarom vooraf onderzoeken of het omgevingsplan dat toestaat.
Dit is een belangrijk verschil met bepaalde vormen van pré-mantelzorg of de toekomstige familiewoning.
Aan welke technische eisen moet een mantelzorgwoning voldoen?
Moet een mantelzorgwoning voldoen aan het Bbl?
Ja.
Een te realiseren mantelzorgwoning moet voldoen aan de toepasselijke technische voorschriften uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl).
Het Bbl bevat technische eisen op het gebied van onder andere:
• constructieve veiligheid;
• brandveiligheid;
• gezondheid;
• ventilatie;
• daglicht;
• bruikbaarheid;
• toegankelijkheid;
• thermische isolatie;
• energiezuinigheid;
• en installaties.
• brandveiligheid;
• gezondheid;
• ventilatie;
• daglicht;
• bruikbaarheid;
• toegankelijkheid;
• thermische isolatie;
• energiezuinigheid;
• en installaties.
Welke concrete voorschriften gelden, is afhankelijk van de manier waarop de mantelzorgwoning wordt gerealiseerd en de juridische status van het bouwwerk.
Een belangrijke misvatting is dat een vergunningvrije mantelzorgwoning niet aan de technische bouwregelgeving zou hoeven voldoen.
Dat is niet juist.
Vergunningvrij bouwen betekent dat vooraf mogelijk geen omgevingsvergunning nodig is. Het betekent niet dat de technische eisen uit het Bbl vervallen.
Moet een nieuwe mantelzorgwoning voldoen aan BENG?
Bij een nieuw gebouwde permanente woning moet rekening worden gehouden met de energieprestatie-eisen uit het Bbl.
Voor nieuwbouw worden deze eisen in de praktijk aangeduid als BENG: Bijna EnergieNeutrale Gebouwen.
De energieprestatie van een nieuwe woning wordt berekend volgens de daarvoor geldende bepalingsmethode.
Bij een nieuwe zelfstandige prefab mantelzorgwoning die als permanente nieuwbouw wordt gerealiseerd, moet daarom in beginsel rekening worden gehouden met de voor nieuwbouw toepasselijke energieprestatie-eisen.
Het enkele feit dat een woning prefab of modulair is gebouwd, verandert dat niet.
Ook het feit dat een woning technisch verplaatsbaar is, betekent niet automatisch dat deze juridisch als tijdelijk bouwwerk wordt beschouwd.
De juridische status en het toegestane gebruik zijn bepalend voor de eisen waaraan de woning moet voldoen.
Tijdelijk of verplaatsbaar is niet hetzelfde
Dit onderscheid is vooral bij prefab zorgwoningen belangrijk.
Een woning kan technisch zo worden gebouwd dat deze later kan worden verplaatst. Daarmee is het gebouw echter niet automatisch een tijdelijk bouwwerk in de betekenis van de bouwregelgeving.
Een verplaatsbare woning die bedoeld is om langdurig op een locatie als woning te functioneren, kan dus gewoon aan de toepasselijke eisen voor nieuwbouw moeten voldoen.
Daarom is het verstandig om bij het ontwerp van een nieuwe prefab zorgwoning niet automatisch uit te gaan van lagere eisen omdat de woning eventueel later verplaatsbaar is.
Heeft een mantelzorgwoning een energielabel nodig?
Voor de meeste woningen is bij verkoop, verhuur en oplevering een geldig energielabel verplicht. Deze verplichting geldt ook voor eigenaren die een nieuwe woning laten bouwen.
Bij een nieuwe zelfstandige mantelzorgwoning moet daarom in beginsel rekening worden gehouden met de energielabelplicht.
Bij een nieuwbouwwoning wordt het definitieve energielabel doorgaans na de oplevering vastgesteld.
Er bestaan uitzonderingen op de energielabelplicht. Een voorbeeld daarvan is een vrijstaand gebouw met een gebruiksoppervlakte van maximaal 50 m².
Ook voor bepaalde gebouwen die maximaal twee jaar worden gebruikt bestaan uitzonderingen.
Het enkele feit dat een gebouw als mantelzorgwoning wordt gebruikt, vormt echter geen algemene vrijstelling van de energielabelplicht.
BENG en energielabel zijn niet hetzelfde
BENG en het energielabel hebben met elkaar te maken, maar zijn niet hetzelfde.
Bij nieuwbouw wordt tijdens het ontwerp bepaald of de woning aan de geldende energieprestatie-eisen kan voldoen.
Het energielabel geeft uiteindelijk de energieprestatie van de gerealiseerde woning weer en wordt door een bevoegde energieadviseur vastgesteld en geregistreerd.
Voor een nieuw te bouwen zorgwoning is het daarom verstandig om de energieprestatie al tijdens de ontwerpfase mee te nemen.
Hoe groot mag een mantelzorgwoning zijn?
Mag een mantelzorgwoning maximaal 100 m² groot zijn?
Over de veelgenoemde grens van 100 m² bestaat veel verwarring.
Er geldt momenteel niet als algemene landelijke regel dat iedere mantelzorgwoning maximaal 100 m² groot mag zijn.
De bekende grens van 100 m² komt uit een specifieke regeling voor mantelzorg buiten de bebouwde kom.
Onder de betreffende regels van de bruidsschat kan buiten de bebouwde kom worden afgeweken van de normale maximaal toegestane oppervlakte van bijbehorende bouwwerken wanneer het gaat om een mantelzorgvoorziening die:
• buiten de bebouwde kom wordt geplaatst;
• geheel of in delen verplaatsbaar is;
• wordt gebruikt voor huisvesting in verband met mantelzorg;
• en een oppervlakte heeft van maximaal 100 m².
• geheel of in delen verplaatsbaar is;
• wordt gebruikt voor huisvesting in verband met mantelzorg;
• en een oppervlakte heeft van maximaal 100 m².
Na beëindiging van de mantelzorg moet deze verplaatsbare mantelzorgvoorziening in die situatie weer worden verwijderd.
De grens van 100 m² mag daarom niet worden uitgelegd als een algemene maximale maat voor iedere zorg- of mantelzorgwoning in Nederland.
Is die 100 m² een binnenmaat of buitenmaat?
Bij oppervlaktematen in deze bouwregels moet worden gekeken naar de daarvoor geldende meetbepalingen.
Voor de betreffende oppervlakte van het bouwwerk gaat het om een buitenwerks bepaalde oppervlakte.
Dat betekent dat de dikte van de buitenwanden onderdeel uitmaakt van de gemeten oppervlakte.
Een mantelzorgwoning van bijvoorbeeld 100 m² buitenwerks heeft daardoor minder dan 100 m² netto gebruiks- of woonoppervlak.
Dit verschil is belangrijk bij het ontwerpen van compacte zorgwoningen.
Welke oppervlakte geldt volgens de nieuwe regeling vanaf 2027?
Ook hier is voorzichtigheid nodig.
De aangekondigde landelijke regeling voor mantelzorg- en familiewoningen werkt niet simpelweg met één maximum van 100 m² voor iedere woning.
Volgens de momenteel gepubliceerde regeling wordt de maximaal toegestane oppervlakte van de bijbehorende bouwwerken gekoppeld aan de omvang van het bebouwingsgebied.
Daarbij wordt gewerkt met een staffel:
• bij een bebouwingsgebied tot en met 100 m² mag maximaal 50% worden bebouwd;
• bij een bebouwingsgebied tussen 100 en 300 m² geldt 50 m² plus 20% van het gedeelte boven 100 m²;
• bij een bebouwingsgebied groter dan 300 m² geldt 90 m² plus 10% van het gedeelte boven 300 m², met een maximum van in totaal 150 m².
• bij een bebouwingsgebied tussen 100 en 300 m² geldt 50 m² plus 20% van het gedeelte boven 100 m²;
• bij een bebouwingsgebied groter dan 300 m² geldt 90 m² plus 10% van het gedeelte boven 300 m², met een maximum van in totaal 150 m².
Ook geldt volgens de aangekondigde regeling een maximale bouwhoogte van 5 meter. Boven een hoogte van 3 meter gelden aanvullende voorwaarden voor de dakvorm.
Omdat deze nieuwe regeling naar verwachting per 1 januari 2027 ingaat, moet bij ieder project worden gecontroleerd of en in welke vorm de regeling daadwerkelijk in werking is getreden.
Een zorgwoning ontwerpen voor nu én later
Naast de wettelijke eisen is het belangrijk om bij een zorgwoning vooruit te kijken.
Een goed ontworpen zorgwoning houdt rekening met veranderende woon- en zorgbehoeften.
Denk bijvoorbeeld aan:
• volledig gelijkvloers wonen;
• een drempelarme indeling;
• voldoende brede doorgangen;
• een goed toegankelijke badkamer;
• voldoende bewegingsruimte rond bed en sanitair;
• een praktische technische ruimte;
• een comfortabele en energiezuinige installatie;
• goede ventilatie;
• en de mogelijkheid om voorzieningen later aan te passen.
• een drempelarme indeling;
• voldoende brede doorgangen;
• een goed toegankelijke badkamer;
• voldoende bewegingsruimte rond bed en sanitair;
• een praktische technische ruimte;
• een comfortabele en energiezuinige installatie;
• goede ventilatie;
• en de mogelijkheid om voorzieningen later aan te passen.
Bij prefab en modulaire bouw kunnen veel van deze voorzieningen al tijdens het ontwerp en de productie worden meegenomen.
Prefab zorgwoning van Bungalow Bouw Nederland
Bungalow Bouw Nederland ontwikkelt woningen die grotendeels of volledig onder gecontroleerde omstandigheden in de fabriek kunnen worden geproduceerd.
Dat biedt ook voor zorgwoningen interessante mogelijkheden.
De woning kan vooraf worden afgestemd op de beschikbare ruimte, gewenste indeling, toegankelijkheid en technische eisen. Afhankelijk van het gekozen concept kan bovendien rekening worden gehouden met toekomstige aanpassingen of verplaatsbaarheid.
Voor nieuwe zorgwoningen is het verstandig om uit te gaan van een technisch hoogwaardig ontwerp waarbij de toepasselijke eisen uit het Bbl en, waar van toepassing, de energieprestatie-eisen voor nieuwbouw vanaf het begin in het ontwerp worden meegenomen.
Eerst de locatie controleren, daarna de zorgwoning ontwerpen
Geen twee erven zijn hetzelfde.
De mogelijkheden voor een mantelzorg-, zorg- of familiewoning hangen onder andere af van:
• de gemeente;
• het actuele omgevingsplan;
• de ligging binnen of buiten de bebouwde kom;
• de grootte van het bebouwingsgebied;
• bestaande bijgebouwen;
• de positie van de woning op het erf;
• de gewenste oppervlakte;
• de mantelzorg- of familierelatie;
• en de vraag of de woning tijdelijk of permanent gebruikt moet kunnen worden.
• het actuele omgevingsplan;
• de ligging binnen of buiten de bebouwde kom;
• de grootte van het bebouwingsgebied;
• bestaande bijgebouwen;
• de positie van de woning op het erf;
• de gewenste oppervlakte;
• de mantelzorg- of familierelatie;
• en de vraag of de woning tijdelijk of permanent gebruikt moet kunnen worden.
Daarom is het verstandig om eerst de locatie en uitgangspunten te beoordelen en daarna de woning definitief te ontwerpen.
Een zorgwoning die past bij uw situatie?
Wilt u een gelijkvloerse prefab zorgwoning, mantelzorgwoning of familiewoning op uw eigen erf realiseren?
Bungalow Bouw Nederland denkt met u mee over de gewenste oppervlakte, indeling, toegankelijkheid, bouwmethode en technische uitvoering.
Vertel ons waar u wilt bouwen en wat uw woonwensen zijn. Dan bekijken we samen welk woningconcept daarbij past.
Deze pagina bevat algemene informatie over de regelgeving zoals bekend in oktober 2026. Gemeentelijke regels kunnen verschillen en de landelijke regelgeving voor mantelzorg- en familiewoningen is momenteel in ontwikkeling. De aangekondigde landelijke regeling treedt naar verwachting op 1 januari 2027 in werking. Voor een concreet bouwplan moeten altijd het actuele omgevingsplan, de actuele landelijke regelgeving en de vergunningplicht voor de betreffende locatie worden gecontroleerd.